Co zyska pokrzywdzony po nowelizacji kodeksu postępowania karnego

Monika Klejnowska

Sylwia Grzebyk

Co zyska pokrzywdzony po  nowelizacji kodeksu postępowania karnego

 

25 lutego 2014 r. odbyła się konferencja naukowa pt.Sytuacja pokrzywdzonego
w świetle nowelizacji kodeksu postępowania karnego”,  zorganizowana przez Koło Naukowe Prawa Karnego Studentów „Iustitia”, wspólnie z Zakładem Prawa Karnego i Postępowania Karnego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytet Rzeszowskiego. Było to wydarzenie związane z obchodzonym w Polsce Tygodniem Pomocy Osobom Pokrzywdzonym Przestępstwem. Udział w konferencji wzięli przedstawiciele sądu, prokuratury, adwokatury, radców prawnych, pracownicy naukowo-dydaktyczni oraz studenci UR.  Patronatu honorowego wydarzeniu udzielili: JM Rektor UR prof. dr hab. Aleksander Bobko, Dziekan Wydziału Prawa i Administracji prof. dr hab. Stanisław Sagan, Marszałek Województwa Podkarpackiego Władysław Ortyl. Patronem medialnym było Polskie Radio Rzeszów.

            Obrady merytoryczne i dyskusję poprowadziła dr hab. prof. UR Monika  Klejnowska. Rozpoczynając pierwszy panel poinformowała, że przedmiotem obrad będą rozwiązania  dotyczące statusu prawnego pokrzywdzonego (przepisy zawarte w nowelizacji k.p.k. z 2013 r., zwłaszcza ustawa z 27 września 2013 r., której wejście w życie w większości przewidziane jest 1 lipca 2015 r., ale która już wzbudza ogromne kontrowersje w środowisku prawniczym). Zasugerowała, że warto porównać obecny  status karnoprocesowy  pokrzywdzonego z tym co  ustawodawca zaproponował w nowych przepisach.

Dr Piotr Blajer – Dziekan Okręgowej Rady Adwokackiej w Rzeszowie na  przykładach spraw karnych wskazał na popełniane rażące błędy proceduralne, związane z realizowaniem uprawnień pokrzywdzonego. Wyraził też obawę o to, czy przy zaproponowanej w noweli do k.p.k. zwiększonej kontradyktoryjności procesu pokrzywdzony będzie w stanie aktywnie działać w procesie, w tym przeprowadzać dowody przed sądem. Podkreślił w związku z tym ważny udział fachowego pełnomocnika pokrzywdzonego.  Pozytywnie ocenił też wprowadzenie prawa dającego pokrzywdzonemu możliwość poznania  materiałów z  postępowania przygotowawczego. Dzięki temu może on realnie korzystać
z gwarancji jaką jest żądanie uzupełnienia śledztwa lub dochodzenia.

W kolejnym referacie, wygłoszonym przez dra Andrzeja Kiełtykę, Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Rzeszowie, wskazano na kształtowanie się gwarancji procesowych pokrzywdzonego. Referent zwrócił uwagę na iluzoryczną propozycję pouczania pokrzywdzonego w postępowaniu przygotowawczym o uprawnieniach procesowych na piśmie. Obszerna treść, w której przytoczone są przepisy k.p.k. jest najczęściej dla pokrzywdzonego w ogóle niezrozumiała. Wskazał też na nowy ar.59a k.k. jako odstępstwo od legalizmu, na podstawie którego to przepisu pokrzywdzony może złożyć wniosek o umorzenie lżejszych występków, jeśli sprawca naprawił szkodę, lub zadośćuczynił krzywdzie. Wyraził też wątpliwości związane ze zmianą trybu ścigania przestępstwa zgwałcenia, z wnioskowego na ścigane z urzędu, czyli niezależnie od tego czy pokrzywdzony wyraża wolę ścigania, czy też nie. Referent zasygnalizował też występujące zjawisko wzrostu liczby skutecznych subsydiarnych aktów oskarżenia,  wnoszonych przez pokrzywdzonych i rozpatrywanych przed sąd po wcześniejszym umorzeniu postępowania przygotowawczego bądź odmowie jego wszczęcia.

            Jako ostatni w pierwszej sesji obrad zabrał głos dr Damian Gil z Katedry Postępowania Karnego Zamiejscowego Wydziału Prawa i Nauko o Gospodarce KUL w Stalowej Woli, który przybliżył problem udziału pokrzywdzonego w mediacji, w sprawach karnych. Jako praktykujący mediator wskazał na wzrost liczby mediacji  w sprawach karnych. Zaznaczył, że mediator nie jest organem procesu karnego, ale ma pomóc stronom w wypracowaniu rozwiązania konfliktu. Dodał jednak, że bardzo często  strona nie wie na czym polega mediacja i w jaki sposób ukształtować ugodę co do roszczeń majątkowych. Niejednokrotnie też pokrzywdzony dostrzega w mediacji sposób na unikniecie przez oskarżonego odpowiedzialności karnej.

Drugi panel konferencyjny rozpoczął referat mgr Magdaleny Stanek,  kierownika Rodzinnego Ośrodka Diagnostyczno-Konsultacyjnego w Rzeszowie, która skoncentrowała się na przesłuchaniach  małoletnich pokrzywdzonych przestępstwem w procesie karnym. Wskazała na karnoprocesowa ochronę takich małoletnich świadków podczas przesłuchania, które ma być przeprowadzane w myśl nowych przepisów tylko raz i tylko wtedy, gdy zeznania takiego świadka miałyby istotne znacznie dla rozstrzygnięcia sprawy. Wskazała też na psychologiczne aspekty przesłuchania świadka oraz na organizowanie takich przesłuchań małoletnich świadków w tzw. niebieskich pokojach, które znajdują się w  Ośrodku i w Sądzie Okręgowym w Rzeszowie.

Kolejne wystąpienie dra Piotra Sowińskiego, adiunkta w Zakładzie Prawa Karnego i Postępowania Karnego WPiA UR, a także radcy prawnego, poświęcone było statusowi procesowemu pokrzywdzonego, w odniesieniu do roli procesowej oskarżonego. Mówca wskazał m. in. na istotną zmianę k.p.k.  przyznającą  prawo do występowania w roli obrońcy oskarżonego radcom prawnym,  a nie tylko występowania radców prawnych w procesie karnym wyłącznie  w roli pełnomocników pokrzywdzonych (jak jest obecnie). Zwrócił też uwagę na przyznanie zarówno oskarżonemu, jak i pokrzywdzonemu pomocy prawnej na żądanie, a więc już nie tylko w sytuacji gdy pokrzywdzony nie jest w stanie (ze względu na trudną sytuację materialna) ponieść kosztów pełnomocnictwa, ale także gdy może  opłacić pełnomocnika.  Pełnomocnika pokrzywdzony może zażądać także dla dokonania określonej czynności w procesie karnym, a  nie tylko do reprezentowania go w  toku całego procesu.         

Dr Arita Masłowska, adiunkt w Zakładzie Prawa Karnego i Postępowania Karnego  WPiA UR, a także Sędzia Sadu Rejonowego  Rzeszowie mówiła o tym, że   głównym problemem jest bardzo niska świadomość prawna społeczeństwa, w tym osób, które są pokrzywdzonymi przestępstwem. Podkreśliła, że zapewnienie przez k.p.k. prawa do pouczania pokrzywdzonego o jego gwarancjach na piśmie nie przynosi oczekiwanych przez ustawodawcę zamierzeń. Bardzo często trzeba po prostu wytłumaczyć pokrzywdzonemu, nieprawniczym, zrozumiałym dla niego językiem, jakie ma gwarancje i jak może z nich korzystać. Referentka wskazała też na to, że w znowelizowanych przepisach k.p.k. zbyt często pojawiają się wyrażenia ocenne – tzw. klauzule generale, które uzależniają stosowanie przepisu od uznania organu procesowego, co nie będzie sprzyjać zapewnieniu jednolitości orzecznictwa.

            Po części referatowej konferencji  Andrzej Borek - Wiceprezes Sądu Okręgowego
w Rzeszowie rozpoczął dyskusję i wyraził obawy czy wobec tak nikłej świadomości swych uprawnień przez pokrzywdzonych, będą oni w  stanie podejmować i przeprowadzać czynności dowodowe np. poprawnie przesłuchiwać świadków zadając im skutecznie pytania zmierzające do ustalenia rzeczywistego przebiegu przestępstwa. Biorący udział w dyskusji studenci wyrażali też obawy o to czy w związku z nieznajomością przez pokrzywdzonych swych uprawnień i niechęcią do  angażowania się w postępowania dowodowe uda się osiągnąć główne założenia nowelizacji, a zatem zwiększenie kontradyktoryjności (sporności) procesu karnego, a także czy poprawnie można  przeprowadzić mediację. Zabierając głos, dr Damian Gil wskazał na dużą rolę organizacji pozarządowych, z założenia  pomagających pokrzywdzonym.

Dr hab. prof. UR M. Kleinowska,  w podsumowania konferencji, uznała że:

- nowelizacje przepisów w  k.p.k. dają  szereg nowych gwarancji procesowych dla pokrzywdzonych, co jest bardzo korzystnym dla pokrzywdzonego rozwiązaniem. Ale zaproponowane zmiany  nie zapewniają ich faktycznej realizacji w procesie, co z kolei czyni te gwarancje iluzoryczne i jest w konsekwencji negatywnym rozwiązaniem. Praktycznie zwiększaniu świadomości prawnej pokrzywdzonych przestępstwem pomagają takie inicjatywy jak Tydzień Pomocy  Osobom Pokrzywdzonym Przestępstwem, w ramach którego bezpłatnie uzyskują oni porady prawne w sądzie, prokuraturze, w siedzibie adwokatów, radców prawnych oraz w innych, zaangażowanych w taką formę pomocy instytucjach;

- nowelizacja k.p.k. ma w założeniu zwiększyć aktywność pokrzywdzonego w  dowodzeniu, co musi wiązać się z jego „profesjonalizacją” – wzrostem świadomości prawnej, a także rozszerzeniem  możliwości korzystania z pomocy fachowego pełnomocnika (adwokata, radcy prawnego);

- stosowane karnoprocesowe unormowania kształtujące status pokrzywdzonego przestępstwem są elementem całego systemu prawnego, który zapewnia także pomoc pokrzywdzonego poza procesem w ramach działających organizacji i stowarzyszeń pomagających poszkodowanym przestępstwem.